Wartości i wymogi stawiane literaturze dla dzieci i młodzieży - "rozgryzam" Muminki.

źródło

Na zajęcia z literatury dla dzieci i młodzieży muszę przygotować kilka słów o wartościach i wymogach stawianych literaturze dla dzieci i młodzieży na przykładzie Muminków.

Skoro już je napisałam, to podzielę się z wami moimi rozważaniami. Na blogu przedstawiam dość okrojoną wersję pracy. Musiałam "rozgryźć" naszych małych bohaterów i sprawdzić m.in.: czy cały cykl książeczek o Muminkach spełnia wymogi stawiane literaturze dla dzieci i młodzieży oraz czy zostały w tym przypadku zrealizowane kryteria dobierania wartości książek dla dzieci.

Muminki zostały stworzone przez Tove Jansson (Finlandia, Helsinki 09.08.1914 - 27.06.2001r.). W tym roku, w sierpniu obchodziliśmy setną rocznicę jej urodzin.

Kiedy Tove była malutka i buszowała z spiżarni, wujek opowiedział jej o trollach, które podobno tam mieszkają: Uważaj na zimne trolle Muminki. Jak tylko szabrowniczka się pokaże, opuszczają swoje komórki  i trą nosem o jej nogi, aż zrobi jej się zimno i wtedy wszyscy zobaczą, że to ktoś, kto wykrada dżem i pasztet.

Muminek jako postać literacka narodził się dla świata w „Małych trollach i dużej powodzi”. Książkowa mamusia rysuje Muminka na piasku dla głuchoniemych Hatifnatów, robi to, co Tove – pokazuje im jak wygląda troll.

Jansson to najpierw malarka, a dopiero pisarka. Studiowała malarstwo w Sztokholmie i zajmowała się nim przez ponad 70 lat swojego życia. Jej cała rodzina była bardzo sobie bliska i niezwykle uzdolniona artystycznie. Tata był rzeźbiarzem, mama projektantką, jeden brat fotografem, drugi zaś autorem i rysownikiem komiksów.

Ilość bohaterów w cyklu o Muminkach jest powalająca. Czytelnicy, pomimo dziwnych i różnych zachowań bohaterów, czują się dobrze w ich towarzystwie (może z wyjątkiem osoby Buki, czy Hatifnatów). Są oni bardzo wyraziści zarówno pod względem wizualnym, jak i charakterologicznym. Ich zachowania i wybory są niezwykle interesujące, dzieje się tu wiele, ale czytelnik nie dziwi się temu wszystkiemu długo, ponieważ zaraz dzieje się znowu coś niesamowitego i zaczynamy przyzwyczajać się do tych postaci i ich dziwaczności. Nic nas już tak mocno nie szokuje. Odmienność bohaterów jest wręcz genialna. To miejsce dla każdego typu zachowań, nie ma granic, odnajdziemy słabostki, jak i niezwykłą odwagę. Mamy tutaj podany na talerzu cały wachlarz przeróżnych zachowań. Mnogość i wielorakość tych cech charakteru to wspaniały przekrój postaw ludzkich. Interesujące jest to, że każdy z nich jest jedyny w swoim rodzaju. Muminek jest całkowicie różny od mamy, taty, czy Migotki. Cech mają wiele. Są śmieszni, kochani, naiwni, pocieszni, miejscami głupiutcy, kiedy indziej mądrzy. Czytelnik chciałby się nimi opiekować, sprawować nad nimi pieczę, np.: przytulić przestraszonego Ryjka, lub Filifionkę. Dlatego teksty Tove to także coś więcej. Cykl może być literaturą terapeutyczną. Dziecko staje się odważne, poczuje się bardziej bohaterskie, chce zatroszczyć się o takiego Muminka, czuje się bardziej przebojowe. Młodzi odbiorcy mogą pozbywać się przy tej lekturze swoich małych kompleksów, np.: strachu przed czymś lub zżerającej ich na co dzień nieśmiałości.

Nastrój jaki panuje w Muminkach potrafi zamieniać się w wyjątkowy, nieodgadniony, niedopowiedziany, tajemniczy, pobudzający do myślenia, poruszający dziecięcą (i nie tylko) wyobraźnię.

Wymogi, które stawia literatura dla dzieci i młodzieży w przypadku Muminków uznaję za spełnione:

Wszystko opisane jest swojsko, przystępnie (Tove spełnia wymóg paidialności – przystosowania treści do wieku dziecka).

Występuje tutaj dynamizm fabularny – ciągła zmiana akcji.

Bohaterowie (jak już pisałam powyżej) mają wyraziste cechy (zewnętrzne, jak i wewnętrzne).

Postaci są dobre, nie czynią nikomu krzywdy (nawet Buka nie tyranizuje Muminków w znacznym stopniu). Mamy do czynienia z pozytywnymi wzorcami zachowań, które kształtują w odpowiedni sposób charakter dziecka.

Następuje potęgowanie efektów humorystycznych:

1. Humor sytuacyjny – jest go pełno, np.: „Dolina Muminków w listopadzie” – rozdział z Filifionką myjącą okna na dachu swojego domu :) 
2. Postaci – Mała Mi, Ryjek, Filifionka, Paszczak, i wiele, wiele innych bohaterów o bardzo karykaturalnych zachowaniach, które wzbudzają w nas częste lawiny śmiechu.
3. Słowny, językowy – m.in.: wredność i podłość, czasami wręcz żmijowatość Małej Mi, jej potyczki słowne z Ryjkiem i innymi; „mądrości” głoszone przez Paszczaka.

       To wszystko, o czym wspomniałam powyżej służy eksponowaniu treści etycznych.

Kryteria dobierania wartości książek dla dzieci:

-wartość edukacyjna, dydaktyzm  – uczy dzieci empatii, tolerancji, zrozumienia, że każdy jest inny i trzeba to uszanować, to nic złego w byciu nieśmiałym, to nic złego mieć obawy. Uczy także oczywiście najważniejszych wartości, takich jak zdrowie, rodzina, przyjaźń. „Dolina Muminków w listopadzie” ukazuje tęsknotę reszty bohaterów za ukochaną rodziną Muminków -  jak ich zabrakło, to czuli się niepełni, więc ich wypatrują, tęsknią za nimi, nie zmieniają nic w ich domu, widać ich głęboki szacunek do nich. Ta książka to jedno wielkie oczekiwanie, cierpliwe, zrozumiałe, wspaniałe. Chciałabym, żeby ktoś kiedyś w taki sposób na mnie czekał...

-wychowawcza – postaci uczą nas odpowiednich zachowań, tego, co oznacza odpowiedzialność, prawdomówność, przyjaźń, odwaga, bohaterstwo, miłość, wolność, szczęście, spełnienie.

Komu można polecić tę serię? Niemalże każdemu. Na pewno dzieciom mniej więcej w wieku 8+, 10+. Dorosły odkryje w niej naprawdę dużo, może i więcej niż mali odbiorcy. Muminki to ciepłe, miłe, zabawne, barwne teksty, przypominające niemalże baśnie i legendy. Na nich właśnie wychowywała się Jansson i to one miały szczególny wpływ na ukształtowanie się świata naszych małych, perkatych trolli.

zdj.: Basia Pelc;
Rysunek autorstwa Jansson przedstawiający Tove i Muminki.

Moje wcześniejsze wpisy o Muminkach.